Rosita

MoÇolistan'da Orhun ve Yenisey ırmakları arasında kalan bölgede, geniş bir alana yayılmış çok sayıdaki anıt özelliÇi taşıyan yazıtlar. Orhun Yazıtları; MoÇolistan, Yenisey, Altay, Türkmenistan, Orta Asya Yazıtları adlarıyla da anılmaktadır. Yazıtlarda, Göktürk kaÇanlarının ve ileri gelenlerinin, ülkeleri ve halkları için yaptıkları, kendi aÇızlarından anlatılmaktadır.

Yazıtların önemi, Türk tarihine açıklık getirmesi ve Türkçenin en eski yazılı belgeleri olmasından kaynaklanmaktadır. Yazıtlar 730'lu yıllarda düz yazıyla ve söylev türünde yazılmıştır. Yaklaşık 800 kadar sözcük kullanılması, Türkçenin o zamanki gelişmişlik düzeyi hakkında fikir vermektedir.

Orhun Yazıtları'nın en önemlileri Bilge KaÇan Yazıtı, Kültigin Yazıtı ve Tonyukuk Yazıtı'dır. Kültigin Yazıtı'nı, ölümünden sonra kardeşi Bilge KaÇan diktirmiştir. Kültigin Yazıtı, 3,35 metre yükseklikte, kireçtaşından yapılmış ve dört cepheli, piramit biçimlidir. DoÇu-batı cephelerinin genişliÇi aşaÇıda 132, yukarıda 122 santimetredir. Kuzey-güney cepheleri de aşaÇıda 46, yukarıda 44 santimetredir. Üst kısım kemer biçiminde ve yukarıda beş kenarlı olarak bitmektedir. Yazıttaki satırların uzunluÇu 235 santimetredir. Yazıtın doÇu yüzünde 40; güney ve kuzey yüzlerinde 13'er satır Göktürk harfli Türkçe metin vardır. Batı yüzündeyse, devrin Çin İmparatoru'nun Kültigin'in ölümü dolayısıyla gönderdiÇi Çince mesajına yer verilmiştir. Batı yüzde Çince yazılar dışında yazıta sonradan eklenmiş Göktürk harfli iki satır bulunmaktadır. Yazıtın kuzeydoÇu, güneydoÇu, güneybatı yüzlerinde de Göktürk harfli Türkçe metinler vardır. Kültigin yazıtında Göktürk tarihine ait olaylar, Bilge KaÇan'ın aÇzından nakledilerek birlik, bütünlük mesajı verilir. Yazıtın doÇu, kuzey ve güney yüzlerinin yazıcısı, Yollug Tigin, batı yüzünün yazıcısı ise, Tang İmparatoru Hiuan Tsong'ın yeÇeni Çang Sengün'dür. Kültigin yazıtının doÇu yüzünde, bütün Türk boylarının ortak damgası olduÇu sanılan daÇ keçisi damgasına; doÇuya ve batıya bakan "tepelik" kısımlarındaysa, kurttan süt emen çocuk tasvirlerine yer verilmiştir. Yazıt, geçen yaklaşık 1300 yıllık süreç içinde önemli ölçüde tahrip olmuştur. Yazıtın doÇu ile kuzey yüzlerini birleştiren kısım yıldırım düşmesi sonucunda parçalanmıştır. Orijinalinde kaplumbaÇa kaide üzerinde bulunan yazıt, bu kaidenin de parçalanması üzerine 1911 yılında, sunak taşından kesilen granit bir blok üzerine oturtulmuştur.

Bilge KaÇan Yazıtı, Kültigin Yazıtı'nın bir kilometre uzaÇındadır. 734 yılında ölen Bilge KaÇan adına oÇlu Tenri KaÇan tarafından yaptırılan bu yazıt 735 yılında dikilmiştir. Yazıtta Bilge KaÇan'ın aÇzından devletin nasıl büyüdüÇü anlatılmakta ve Kültigin'in ölümünden sonraki olaylar ilave edilmektedir. Ayrıca kaÇanın konuşmasından başka yeÇeni YuluÇ Tigin'in kayıtları da yer almaktadır. Yaklaşık 3,75 metre yüksekliÇinde olan yazıt, dört cephelidir. Yazıtın doÇu yüzünde 41, kuzey ve güney yüzlerinde 15'er satır Göktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadır. Batı yüzündeyse, Çince bir metne yer verilmiştir. Batı yüzün tepelik kısmının ortalarına da Göktürk harfli Türkçe manzum metin yazılmıştır. Yazıtın güneydoÇu, güneybatı ve batı yüzlerinde de Göktürk harfli Türkçe küçük metinler bulunmaktadır. Yazıtta olayları nakleden, öÇütler veren Bilge KaÇan'dır. Yazıta Kültigin'in ölümünden sonraki olaylar da eklenmiştir.Yazıtın çevresinde Bilge KaÇan'ın anıt mezarı ve balballar (mezar taşları) bulunmaktadır.

Tonyukuk Yazıtı, Bilge KaÇan'a ve diÇer Göktürk kaÇanlarına 46 yıl danışmanlık yapmış olan Tonyukuk adına dikilmiştir. Yazıtlardaki anlatım, Bilge ve KültiÇin kaÇanların yeÇenleri Yulug Tekin'e aittir. Tonyukuk Yazıtı dört cepheli iki dikilitaş hâlindedir. Yazılar, diÇer taşlara göre daha silik durumdadır. Taşlarda Göktürklerin Çin esaretinden nasıl kurtulduÇu, kurtuluş savaşının nasıl yapıldıÇı ve Tonyukuk'un neler yaptıÇı anlatılır. Birinci yazıt, 243 cm; ikinci yazıt ise, 217 cm yüksekliÇindedir. Birinci yazıtta 35, ikinci yazıtta 27 satır Göktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadır.

Orhun Yazıtları, uzun süre bulundukları yerde öylece kalmıştır. 1709 yılında İsviçreli bir subay tarafından ortaya çıkartılmıştır. Daha sonra batılı Türkologların araştırmalarıyla okunan yazıtlardaki metinler, yabancı ve yerli Türkologlar tarafından yayımlanmıştır.

__________________

Rosita

Bilge Tonyukuk Taşları

1. taş, 1. yüz. (Batı yüzü)



1- Ben Bilge Tonyukuk'um. Kendim Çin ülkesinde doÇdum. Türk bodunu Çin'e baÇlı idi.
2- Türk bodunu (bir) baş bulamadan Çin'den ayrıldı, (bir) baş buldu. (O) başı bırakıp Çin'e yine döndü. Teñri şöyle demiş beliÇ: "Baş verdim,
3- Başını bırakıp geri döndün. DöndüÇün için Teñri öldürmüştür beliÇ". Türk bodunu öldü, eridi, yok oldu. Türk Sir bodununun yurdunda
4- boy kalmadı. Uzakta, dışarıda kalmış(lar) toparlanıp yediyüz oldu(lar). İki bölüÇü atlı, bir bölüÇü yaya idi. Yediyüz kişiyi
5- yol göstereni, büyüÇü şad idi. “Katıl” dedi, katılanı ben oldum: Bilge Tonyukuk. (Bu şadı) KaÇan mı kılayım dedim. Düşündüm. “Sıska boÇalı, semiz boÇalı ırakda
6- bölünseler (hangisi) semiz boÇa(dır), (hangisi)sıska boÇa(dır) diye bilinmezmiş” diye, öylece düşündüm. Ondan sonra sonra Teñri bilgi verdiÇi için, özüm, kendim (o şadı) kaÇan kıldım. Bilge Tonyukuk, Boyla BaÇa Tarkan
7- ile İlteriş kaÇan olunca Güney'de Çin'i, DoÇu'da Kıtayn'ı, Kuzey'de OÇuz'u pek çok öldürdü. Bilgesi, çavuşu ben kendim idim. ÇoÇay'ın Kuzeyi'nde Kara KumuÇ'da oturur idik.

1. taş, 2. yüz. (Güney yüzü)

1- Geyik yiyerek, tavşan yiyerek oturur idik. Bodunun boÇazı tok idi. YaÇımız çevrede ocak gibi iken (biz) ateş gibi idik. Öylece otururduk. Yörük OÇuzlarından tanık geldi.
2- TanıÇın sözü şöyle: "Dokuz OÇuz bodunu üzerine kaÇan oturdu." der. Çin yönüne Konı Paşa'yı göndermiş. Kıtayn yönüne Toñra Esim'i göndermiş. Söz böyle: "Azıcık Türk bodunu
3- yürüyor imiş. KaÇanı alp imiş. Danışmanı bilgili imiş. O iki kişi var olursa seni (de), Çin'i (de) öldürecek derim. DoÇu'da Kıtayn'ı öldürecek derim. Beni, OÇuz'u
4- öldürecek derim. Çin Güney'den yana deÇsin, Kıtayn DoÇu'dan yana deÇsin, ben Kuzey'den yana deÇeyim. Türk Sir bodunu yerinde dursun. (Onun) ilerlemesi dahi dursun, (onu) yok edelim
5- derim.". O sözü işitip gece uyuyasım gelmedi, gündüz oturasım gelmedi. Ondan ötürü kaÇanıma açıldım. Şöyle açıldım:"Çin, OÇuz, Kıtayn, bu üçü birleşirse
6- biz kala kalacaÇız. Kendi içi dışarıdan tutulmuş gibiyiz. Yufka gücündekinin delinmesi ucuz imiş. İnce gücündekini kırmak kolay. Yufka kalın olsa delinmesi çetin imiş. İnce
7- yoÇun olsa kırmak çetin imiş. DoÇu'da Kıyayn'dan, Güney'de Çin'den, Batı'da Batılı'lardan, Kuzey'de OÇuz'dan iki üç bin erimiz gelecek var mı ki? Böyle konuştum.
8- KaÇanım, ben Bilge Tonyukuk konuştuk. (KaÇan) KonuştuÇumuişiti verdi. Gönlünce yönlendir dedi. Kök Öñ'ü aşıp Ötüken Ormanı'na yöneldim. İnig Köklük (denilen yer)'ün ToÇul (denilen yer)'da OÇuz geldi.
9- Eri üç bin imiş. Biz iki bin erdik. Savaştık. Teñri öyle istedi daÇıttık. IrmaÇa düştü. DaÇıttıklarımız yolda yine öldü hep. Ondan sonra OÇuz'un tümü (bize katılmak için) geldi.
10- Getirdim bütün Türk bodunu'nu Ötüken Yeri'ne... Ben kendim Bilge Tonyukuk Ötüken Yer'e konmuş diye işitip Güney'deki bodun, Batı'daki, Kuzey'deki, DoÇu'daki bodun (bize katılmak için) geldi.

1. taş, 3. yüz. (DoÇu yüzü)

1- İki bin erdik biz. İki ordu(muz) oldu. Türk bodunu kılındıÇından, Türk KaÇanı oturduÇundan beri Şantuñ kentine, Taluy ırmaÇına ulaşmış yok imiş. KaÇanıma söyleyip ordu ilettim.
2- Şantuñ kentine, Taluy ırmaÇına deÇdirdim. Yirmi üç kenti kırdı. Usu yıprandı. OtaÇda yatıp kalırdı. Çin kaÇanı yaÇımız idi. On Ok kaÇanı yaÇımız idi.
3- Dahası Kırkız'ın güçlü kaÇanı yaÇımız oldu. O üç kaÇan sözleşip "Altun ormanı üstünde buluşalım" demiş. Öyle anlaşmışlar. "DoÇu'da Türk KaÇanı'na saldıralım" demiş. "Ona doÇru saldırmazsak nice ne eder o bizi...
4- KaÇanı alp imiş. Danışmanı bilge imiş. Nice ne edip kesinlikle öldürecektir. Üçümüz birleşip sü salalım. İyice yok kılalım." demiş. Türgiş KaÇanı öyle demiş. "Benim bodunun oraya ulaşır." demiş.
5- "Türk bodunu yine karışıktır." demiş. "OÇuz'u yine sıkıntıdadır." demiş. O sözü işitince gece yine uyuyasım gelmez idi. Oturasım gelmez idi. Orada düşündüm.
6- İlk Kırgız'a salmamız iyi olur dedim. Kögmen'in yolu bir imiş, (ama) kapalı imiş diye işitip bu yolu yürür isek yaramıyacak dedim. ..... kılavuz istedim. Çölüg İz eri buldum.
7- Kendim az yerim, onu beslerim ..... imiş. Bir at yolu imiş. Onun (ile) gitmiş. Ona söyleyip bir atlı gitmiş diye o yolu yürürsek iyi olur dedim. Düşündüm. KaÇanıma

1. taş, 4. yüz. (Kuzey yüzü)

1- söyledim. Ordu yürüttüm. "Attan in" dedim. Aktermil'i geçince yorgalattım. At üstüne bindirerek karı söktüm. Yukarıya at yedekleyip yaya... aÇaç(lara) tutunarak çıkarttım. Öndeki er
2- geçince ... Işbaraartı (Işbara geçidini) aştık. Yobul (daÇı)'u indik. On gecede yanındaki TuÇ'un berisine vardık. Kılavuz yeri şaşırıp boÇazlandı. Bunalan KaÇan "koşturu verin" demiş,
3- "Anı suyuna varalım"... O suyun yanına vardık. Aş yemeÇe attan indirdik. At(lar)ı iyice dinlendirdik. Gündüz de gece de koşturup vardık. Kırgız'ı uykuda bastık.
4- Süngüyle açtık. Ka(Ça)nı, ordusu derlenmiş. Savaştık, sançtık. Ka(Ça)nını öldürdük. KaÇan'a Kırkız bodunu tutsak oldu, baş eÇdi. Geri döndük. Kögmen ormanına beri geldik.
5- Kırkız'dan döndük. Türgiş kaÇanın(ın yanın)dan gözcü geldi. Sözü şöyle: "DoÇu'dan kaÇana doÇru ordu yürütelim demiş. Yürütmezsek o bizi [(ki) kaÇanı alp imiş, danışmanı bilge imiş] ne çaÇda, nerede olsa
6- bizi kesin öldürür demiş. Türgiş kaÇanı dışarılamış" dedi. "On Ok bodunu eksiksiz dışarılamış" der. Çin ordusu (da) var imiş. O söz(ler)ü işitince kaÇanım: "Ben eve geri döneyim" dedi.
7- Katun yok olmuş idi. "Onu yoÇlatayım" dedi. "Ordu gönderin" dedi. "Altun ormanında oturun" dedi. "Sü başı İnel KaÇan, Tarduş Şad gitsin(ler)" dedi. Bilge Tonyukuk'a, bana söyledi.
8- "Bu orduyu yönelt" dedi. "BuyruÇunu gönlünce söyle. Ben sana ne söyleyeyim" dedi. "Gelirse yiÇitçe toparlanır, gelmezse dilini sözünü alır oturursunuz" dedi. Altun ormanında oturduk.
9- Üç çaşıt arka arkaya geldi. Sözleri bir: "KaÇan ordu çıkardı. On Ok ordusu eksiksiz çıktı" der(ler). "Yarış ovasında buluşalım" demişler. O sözü işitince KaÇan'a o söz(ler)i ilettim. KaÇan'dan (bu) söze karşılık
10- geldi. "Oturun" diye demiş. "Öncüyü, gözcüyü iyice vur. Baskın yaptırtma" demiş. Bög (kapaÇan) KaÇan bana öyle söylemiş. Apa Tarkan'a içre (gizli) söz göndermiş: "Bilge Tonyukuk korkar, o kendisi o yanılır.
11- Ordu yürütelim derse onamayın". O sözü işitince ordu yürüttüm. Altun ormanını yol aramadan aştım. İrtiş ırmaÇını geçitsiz yerinden geçtik. Gece de gittik. Bolçu'ya tan atmadan deÇdik (ulaştık).

2. taş, 1. yüz. (Batı yüzü)

1- Ulak getirdiler. Sözü şöyle: "Yarış ovasında on tümen er toplandı" der. O sözü işitince beÇlerin hepsi
2- "Dönelim, arılık, utançsızlık (yenilip utanmaktan) iyidir" dediler. Ben şöyle derim; ben Bilge Tonyukuk: "Altun ormanını aşıp geldik, İrtiş ırmaÇını
3- geçip geldik. Gelmiş(ler)i alp dedi, duymadı. Teñri, Umay, Iduk Yer Su
bası verdi beliÇ. Niye kaçıyoruz?
4- Çok diye niye korkuyoruz? Azız diye neden (kendimizi) aşaÇılayalım. Akın edelim" dedim. Akın ettik. Yayıldık. İkinci (kez) çok geldi(ler).
5- Yanar gibi kızıp geldi(ler). Savaştık. Bizim iki üç katımız artık idi(ler).
Tañrı baÇışladıÇı için, çok(turlar) diye biz
6- korkmadık, savaştık. Tarduş Şadar'a kadar yayıldık. KaÇanını tuttuk. Yabgusunu, şadını
7- orada öldürüldü. Elli kadar er tuttuk. O aynı gece bodununa bilgi gönderdik. O sözü işitip On Ok beÇleri, bodunu hep
8- geldi, baş eÇdi. Gelen beÇlerini, bodununu eÇitip, düzenlettim. Az bir bodun
kaçmış idi. On Ok ordusunu yolladım.
9- Biz de ordu saldık. Anı'ya erdik. Yinçü IrmaÇı'nı geçip Tinsi OÇlu denilen kutsal Ek daÇına erdirdim.

2. taş, 2. yüz. (Güney yüzü)

1- Temirkapı'ya doÇru eriştik. Oradan döndük. İnelkapı'ya, ....up daÇa Tezik, Tokursın'(a)?
2- oradan, Yirük'i aşıp başlayarak Ardak bodunu hep geldi, o gün (içinde) deÇdi. Türk bodunu Demirkapı'ya, Tinsi OÇlu
3- Tinsi OÇlu denilen daÇa ulaşmışlıÇı yok imiş. O yere de ben Bilge Tonyukuk ulaştırdıÇım için
4- kızıl altun, ak gümüş, kızıl uduz?, gerit? kazancı uÇraştırmadan getirdi.
İlteriş KaÇan bilgesi ....
5- İli için Çin ile onyedi (kez) savaştı. Kıtayn ile yedi (kez) savaştı. OÇuz ile beş (kez) savaştı. Bun(lar)da danışmanı
6- yine ben kendim idim. DanıştıÇı yine ben kendim idim. İlteriş KaÇan öldü.
Türk Bögi (KapaÇan) KaÇan'a, Türk Bilge KaÇan'a


2. taş, 3. yüz. (DoÇu yüzü)

1- KapaÇan KaÇan yirmiyedi yaşında .... idi. KapaÇan KaÇan oturdu. Gece uyumadı,
2- Gündüz oturmadı. Kızıl kanımı döktü, kara terimi akıttı. İşi, gücü ona kendim verdim. Bilgece öncüsü yine ben kendim idim.
3- Savunmayı, gözleme yerlerini kendim büyüttüm. YaÇıya baÇırdıÇımda, kaçırır idim. KaÇanımla (birlikte) savaştık. Teñri baÇışladı(Çı için)
4- bu Türk bodunu'na pusatlı yaÇıyı yaklaştırtmadım. Damgalı atı yürüttürmedim. İlteriş KaÇan kazanmasaydı
5- ve de ben kendim kazanmasaydı il yine, budun yine yok olacak idi. KazandıÇı için ve de kendim kazandıÇım için
6- il yine il, bodun yine bodun oldu. Kendim yaşlı oldum, ulu oldum. Hangi yerde kaÇanlı boduna
7- .......... ben(im) gibi (birisi) var ise ne sıkıntısı var olur imiş.
8- .......... Türk Bilge KaÇan ilinde yazdırdım. Ben Bilge Tonyukuk.

2. taş, 4. yüz. (Kuzey yüzü)

1- İlteriş KaÇan kazanmasaydı, yok olsa idi, ben kendim Bilge Tonyukuk
kazanmasaydım, ben yok olsa idim,
2- KapaÇan KaÇan'ın Türk Sir bodun'u yerinde boy da, bodun da, kişi de yok olacak idi.
3- İlteriş KaÇan, Bilge Tonyukuk kazandıÇımız için, KapaÇan KaÇan'ın Türk
Sir bodun'unun yürümesi bundandır.
4- Türk Bilge KaÇan'ı, Türk Sir bodun'unu, OÇuz bodun'unu besleyip oturuyor.

__________________

Rosita

Kül Tigin Yazıtı
1.yüz. (Güney yüzü)

1- Teñri gibi Teñride olmuş Türk Bilge KaÇan bu çaÇda oturdum. Sözümü bitene (kadar) işit. En çok kardeş yeÇenim, oÇlum bütün soyum, bodunum, Güney'deki şadpıt beÇleri, Kuzey'deki tarkat buyruk beÇleri, Otuz Tatar,
2- Dokuz OÇuz beÇleri, bodunu bu sözümü iyice işit, katıca dinle. DoÇu'da gün doÇusuna, Güney'de gün ortasına, Batı'da gün batısına, Kuzey'de gece ortasına, onların içindeki bodun(lar) hep bana (iş) görür. Bunca bodunu
3- bütün ettim. Şimdi onun gibisi yok. Türk kaÇanı Ötüken ormanında oturursa ilde tasa yok (olmaz). DoÇu'da Şantuñ ovasına kadar ordu saldım. Taluy'a geçip ulaşmadım. Güney'de Dokuz Ersin'e kadar ordu saldım. Tibet'e geçip ulaşmadım. Batı'da İnci ırmaÇı...(nı)
4- geçip Demirkapı'ya kadar ordu saldım. Kuzey'de Yir Bayırku yerine kadar ordu saldım. Bunca yer(ler)e kadar yürüttüm. Ötüken ormanından yeÇ(i), iyi(si) yok imiş. İl tutulacak yer Ötüken ormanı imiş. Bu yerde oturup Çin kaÇanı ile
5- anlaştım. Altunu, gümüşü, işlenmiş ipeÇi tasasız (karşı koymadan) verir. Çin bodununun sözü tatlı, ipeÇi yumuşak imiş. Tatlı sözü, yumuşak ipeÇi ile aldatıp, uzak bodunu iyice yaklaştırır imiş. Yaklaştırıp kondurduktan sonra kötü bilgilerini (kötülüklerini) o çaÇda düşünür imiş.
6- İyi bilgili kişiyi, iyi alp kişiyi yürütmez imiş. Bir kişi yanılsa soyuna, bodununa, çocuklarına kadar barındırmaz imiş. Tatlı sözüne, yumuşak ipeÇine aldanıp çok Türk bodunu, öldün. Türk bodunu öleceksin. Güney'de ÇoÇay ormanına, Tögültün
7- ovasına konayım dersen, Türk bodunu öleceksin. Orada kötü kişi şöyle öÇretir imiş : "Uzak(ta) isen kötü ipek verir, yakın(da) isen iyi ipek verir." deyip, öyle öÇretir imiş. Bilgi bilmez kişi o sözü alıp (inanıp) yakın(ın)a gidip çok kişi öldün(üz).
8- O yerlere gidersen, Türk bodunu öleceksin. Ötüken yerinde oturup katar, gezgin gönderirsen, neyin, tasan yok (olmaz). Ötüken ormanını sonsuz il tutarak oturacaksın. Türk bodunu, toksan açlıÇı, tokluÇu düşünmezsin. Bir doyarsan açlıÇı düşünmezsin. Öyle olduÇun
9- için düzenlemiş kaÇanının sözünü almadan her yere gittin. Hep oralarda yittin, yok oldun. Orada kalanlar her yere hep incelerek, ölerek yürüyor idiler. Teñri buyurduÇu için, kendimin kutu var olduÇu için kaÇan oturdum. KaÇan oturunca
10- yok yoksul bodunu hep toplattım. Yoksul bodunu varlıklı kıldım. Az bodunu çok kıldım. Yoksa bu sözümde yalan var mı? Türk beÇleri, bodunu, bunu işitin : Türk bodununu toplayıp il tutacaÇını burada söyledim. Yanılıp öleceÇini yine
11- burada yazdım. Nice nice sözüm varsa sonsuz taşa yazdım. Onu görüp bilin. Türk'ün şimdiki bodunu, beÇleri, bu çaÇda buyruÇumdaki beÇler (olarak) mi yanılacaksınız? Ben sonsuz taş dokuttum. ... Çin kaÇanından süsleyici getirdim. Süslettim. Benim sözümü kırmadı.
12- Çin kaÇanı, buyruÇundaki süsçüyü gönderdi. Ona eşsiz (bir) bark yaptırdım. İçine dışına görülmemiş süs(ler) vurdurdum. Taş yazdırdım. Gönüldeki sözümü vurdurdum. Ol... On Oñ oÇluna, yabancıya kadar bunu görüp bilin. Sonsuz taş
13- dokuttum. Bu... il ise şöyle ...m. Daha erişilir yerde ise ona erişilir yerde sonsuz taş dokuttum, yazdırdım. Onu görüp öylece bilin. O taş ...dım. Bu yazıyı yazan : YeÇeni YoluÇ Tigin.
2. yüz. (DoÇu yüzü)

1- Üstte kök Teñri aşaÇıda yaÇız yer yaratıldıÇında ikisi arasında kişi oÇlu kılınmış. Kişi oÇlunun da üstüne atam, babam Bumın KaÇan, İstemi KaÇan oturmuş. Oturunca Türk bodununun ilini, töresini düzenleyi vermiş, edi vermiş.
2-Dört yan hep yaÇı imiş. Ordu salınca dört yandaki bodunu hep almış, hep buyruÇunda kılmış. Başlıyı eÇdirmiş, dizliyi çöktürmüş. DoÇu'da Kadırkan ormanına kadar, Batı'da Demirkapı'ya kadar kondurmuş. İkisinin arasına...
3- iyice düzensiz kök Türk öylece oturur imiş. Bilge kaÇan imiş. Alp kaÇan imiş. BuyruÇu bile bilge imiş beliÇ, alp imiş beliÇ. BeÇleri bile, bodunu bile düz imiş. Onun için ili öyle tutmuş beliÇ. İli tutup töre düzenlemiş. Kendisi öylece
4- ölümü bulmuş. Yasçı, aÇlayıcı, DoÇu'da, gün doÇusunda Böklü Çül'lü İl, Çin, Tibet, Apar, Rum, Kırgız, Üç Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtayn, Tatabı, bunca bodun gelerek aÇlamış, yaslanmış. Öyle ünlü kaÇan imiş. Ondan sonra kardeşi kaÇan
5- olmuş beliÇ. OÇulları kaÇan olmuş beliÇ. Ondan sonra kardeşi, aÇabeyi gibi kılınmadıÇından, oÇlu babası gibi kılınmadıÇından, bilgisiz kaÇan oturmuş beliÇ. Kötü kaÇan oturmuş beliÇ. BuyruÇu yine bilgisiz(miş) beliÇ, kötü imiş beliÇ.
6- BeÇleri, bodunu eÇri (olduÇu) için, Çin bodunu alcı, kandırıcı (olduÇu) için, aldatıcı (olduÇu) için, kardeşi aÇabeye düşürdüÇü için, beÇle bodunu çekiştirdiÇi için, Türk bodunu, illediÇi ilini elden çıkarmış,
7- kaÇanladıÇı kaÇanını yitiri vermiş. Çin bodununa beÇlik er oÇlanı kul oldu, kadınlık kız oÇlanı odalık oldu. Türk beÇleri Türk adını attı. Çinli beÇlercesine Çin adını tutarak, Çin kaÇanına
8- kapılmış. Elli yıl işini gücünü vermiş. DoÇu'da, gün doÇusunda Bökli kaÇana kadar ordulayı vermiş. Batı'da Demirkapı'ya kadar ordulayı vermiş. Çin kaÇanına ilini, töresini alı vermiş. Türk’ün bütün kara
9- bodunu şöyle demiş: "İlli bodun idim. İlim şimdi hani? Kime ili kazanırım" der imiş. "KaÇanlı bodun idim. KaÇanım hani? Ne kaÇana işi gücü veririm." der imiş. Böyle deyip Çin kaÇanına yaÇı olmuş.
10- YaÇı olup, kendini derleyip toparlamadıÇından yine tutsaklaşmış. Bunca işi gücü verdiÇini düşünmeden Türk bodununu öldüreyim, kazıyayım der imiş. Yok olmaya varır imiş. Üstte Türk Teñrisi, Türk kutlu yerini,
11- suyunu öyle düzenlemiş. Türk bodunu yok olmasın diye, bodun olsun diye babam İlteriş KaÇan'ı, anam İlbilge Kadın'ı göÇün tepesinde tutup yukarı kaldırmış beliÇ. Babam kaÇan onyedi erle dışarılamış. "Dışarı
12- yürüyor" diye söz işitip kentteki dışarılamış, daÇdakı inmiş. Dirilip yetmiş er olmuş. Teñri güç verdiÇi için babam kaÇanın çerisi börü gibi imiş, yaÇısı koyun gibi imiş. DoÇu'yu Batı'yı çerileyip derlemiş toparlamış. Hepsi
13- yediyüz er olmuş. Yediyüz er olunca ilsizleşmiş, kaÇansızlaşmış bodunu, odalıklaşmış, kullaşmış bodunu, Türk Töresi'ni bırakmış bodunu atam, babam töresince yaratmış, yerleştirmiş. Tölis Tarduş bodununu orada, düzeltmiş.
14- Yabguyu, şadı orada vermiş. Güney'de Çin bodunu yaÇı imiş. Kuzey'de Baz KaÇan, Dokuz OÇuz bodunu yaÇı imiş. Kırgız, Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtayn, Tatabı hep yaÇı imiş. Babam kaÇan bunca...
15- Kırkyedi yol ordu salmış, yirmi savaş savaşmış. Teñri istediÇi için illiyi ilsizleştirmiş, kaÇanlıyı kaÇansızlaştırmış, yaÇıyı buyruÇunda kılmış. Dizliye diz çöktürmüş, başlıya baş eÇdirmiş. Babam kaÇan onca ili
16- töreyi kazanıp ölü vermiş. Babam kaÇana ilkin Baz kaÇanı balbal dikmiş. Töreye göre üste amcam kaÇan oturdu. Amcam kaÇan oturunca Türk bodununu yine düzenledi, doyurdu. Yoksulu bay kıldı. Azı çok kıldı.
17- Amcam kaÇan oturduÇunda Tarduş bodunu üzerine şad idim. Amcam kaÇan ile DoÇu'da Yeşil Irmak, Şantuñ yazısına kadar ordu saldık. Batı'da Demirkapı'ya kadar ordu saldık. Kögmen'den aşıp Kırgız yerine kadar ordu saldık.
18- Topluca yirmibeş (yol) ordu saldık. Onüç (yol) savaştık. İlliyi ilsizleştirdik. KaÇanlıyı kaÇansızlaştırdık. Dizliye diz çökerttik. Başlıya baş eÇdirttik. Türgiş kaÇanı Türk'ümüz, bodunumuz idi. BilemediÇi
19- için, bize karşı yanıldıÇı için kaÇanı öldü. BuyruÇu, beÇleri yine öldü. On Ok bodunu eziklik gördü. Atalarımızın tuttuÇu yerler, sular ıssız olmasın diye Az bodununu eÇitip, düzenleyip .....
20- Bars BeÇ idi. KaÇan adını burada biz verdik. Kız kardeşim eceyi verdik. Kendisi yanıldı. KaÇanı öldü. Bodunu odalık, kul oldu. Kögmen yeri, suyu ıssız kalmasın diye Az, Kırgız budununu düzenleyip geldik. Savaştık. ..... ilini
21- yine verdik. DoÇu'da Kadırkan ormanını aşıp bodunu öyle düzenledik, öyle eÇittik. Batı'da Keñü Tarman'a kadar Türk bodununu öyle kondurduk, öyle düzenledik. O çaÇda kul kullu olmuş idi, odalık odalıklı olmuş idi. Kardeşi aÇabeyini bilmez idi. OÇlu babasını bilmez idi.
22- Öyle kazanılmış, edilmiş ilimiz, töremiz vardı. Türk OÇuz beÇleri, bodun, işitin: Üstte Teñri basmazsa, aşaÇıda yer delinmezse Türk bodunu, ilini, töreni kim bozabilir, yıkabilir? Türk bodunu, ürper,
23- uyan. Dik başlılıÇından, eÇiten bilgili kaÇanına, baÇımsız, bunsuz iyi iline kendin yanıldın. Kötülük ettin. Pusatlı nereden gelip (seni) daÇıtıp gönderdi. Süngülü nereden gelerek sürüp gönderdi. Kutlu Ötüken ormanının bodunu gitti. DoÇu'ya gidenin
24- gitti. Batı'ya gidenin gitti. GittiÇin yerde iyiliÇin oydu beliÇ. Kanın suca aktı. KemiÇin daÇca yıÇıldı. BeÇlik erkek oÇlun kul oldu. Kadınlık kız oÇlun odalık oldu. BilmediÇin için, kötülük (ettiÇin) için amcam kaÇan ölüme vardı.
25- İlkin Kırgız kaÇanını balbal diktim. Türk bodununun adı sanı yok olmasın diye babam kaÇanı, anam katunu yücelten Teñri, il veren Teñri, Türk bodununun adı, sanı yok olmasın diye, beni o Teñri
26- kaÇan oturttu beliÇ. Varlıklı, bay bodun üstüne oturmadım. İçi aşsız, dışı giyimsiz, düşkün, kötü bodunun üstüne oturdum. Kardeşim Köl Tigin ile konuştuk. Babamızın, amcamızın kazandıÇı bodunun adı sanı yok olmasın
27- diye Türk bodunu için gece uyumadım, gündüz oturmadım. Kardeşim Köl Tigin ile, iki şad ile öle bite kazandım. Öyle kazanıp bütün bodunu od, su yapmadım. Ben kendim kaÇan oturduÇumda her yere
28- gitmiş bodun öle bite, yayan çıplak dönüp geldi. Bodunu düzenliyeyim diye Kuzey'de OÇuz bodunu üstüne, DoÇu'da Kıtayn, Tatabı bodunu üstüne, Güney'de Çin üstüne büyük orduyu oniki (kez) saldım. Savaştım. Ondan
29- sonra Teñri baÇışladıÇı, kutum var (olduÇu) için, gücüm var (olduÇu) için ölecek bodunu diriltip besledim. Çıplak bodunu giydirdim. Yoksul bodunu varlıklı kıldım. Az bodunu çok kıldım. DeÇerli illiden, deÇerli kaÇanlıdan iyi kıldım. Dört yandaki
30- bodunu hep buyruÇumda kıldım, yaÇısız kıldım. Hep bana sıÇındı(lar). İşi gücü verir oldu(lar). Bunca töreyi kazanıp kardeşim Köl Tigin'in kendisi öylece ölümü buldu. Babam kaÇan öldüÇünde kardeşim Köl Tigin yedi yaşında kaldı. .....
31- Umay gibi anam kadın kutunda kardeşim Köl Tigin er adını aldı. Onaltı yaşında amcam kaÇanın ilini, töresini şöyle kazandı: Altı Çub SoÇdak üstüne ordu saldık, bozduk. Çin Oñ paşası beş tümen orduyla geldi. Savaştık.
32- Köl Tigin yayan boÇa gibi (yaÇıya) erişti. Oñ paşasının kayın-kardeşinin pusatlı elini tuttu. Pusatıyla kaÇana iletti. O orduyu orada yok kıldık. Yirmibir yaşında Çaça paşasıyla savaştık. İlk önce Tadık'ın, Çorun (adlı) boz atına binip (yaÇıya) erişti. O at orada
33- öldü. İkincisinde, Işbara Yamtar (adlı) boz ata binip (yaÇıya) erişti. O at orada öldü. Üçüncüsünde YeÇen Silig BeÇ'in giyimli doru atına binip yaÇıya erişti. O at orada öldü. Kalkanına, giyimine yüzden artık ok vurdu. Yüzüne, başına biri (bile) deymedi.
34- Bu akınları Türk beÇleri, hep bilirsiniz. O orduyu orada yok kıldık. Ondan sonra Yer Bayırku'lu UluÇ İrkin yaÇı oldu. Onu daÇıtıp Türgi Yargun gölünde bozduk. UluÇ İrkin azıcık erle kaçıp gitti. Köl Tigin yirmialtı
35- yaşında (iken) Kırgız'a doÇru ordu saldık. Mızrak batımı karı sökerek, Kögmen ormanını aşıp yürüyerek Kırgız budununu uykusunda bastık. KaÇanı ile Suña ormanında savaştık. Köl Tigin, Bayırku'nun ak aygırına
36- binip (yaÇıya) boÇa gibi erişti. Bir eri okuyla vurdu. İki eri kovalayıp sançtı. O erdiÇinde Bayırku'nun ak aygırı uyluÇunu kırı verdi. Kırgız kaÇanını öldürdük. İlini aldık. O yılda Türgiş'e doÇru Altun ormanını
37- aşıp, İrtiş ırmaÇını geçip yürüdük. Türgiş bodununu uykusunda bastık. Türgiş kaÇanının ordusu Bolçu'da od gibi, bora gibi geldi. Savaştık. Köl Tigin başı boz ata binip (yaÇıya) erişti. Başı boz ke.....
38- ..... tutturttu. İkisini de kendisi yakalattı. Ondan (sonra) yine girip Türgiş kaÇanın buyruÇundaki Az paşasını eliyle tuttu. KaÇanını orada öldürdük. İlini aldık. Kara Türgiş bodunu hep baş eÇdi. O bodunu Tabar'da kondurduk.
39- SoÇdak bodununu düzenliyeyim diye İnci ırmaÇını geçip Demirkapı'ya kadar ordu saldık. Ondan sonra kara Türgiş bodunu yaÇı olmuş. Keñeris'e doÇru gitti(ler). Bizim ordumuzun atı bakımsız, azıÇı yok idi. Kötü kimse er.....
40- alp er bize saldırmış idi. Öyle (bir) çaÇda uyanıp Köl Tigin'i az erle üzerine gönderdik. Büyük şavaş savaşmış. Alp Şalçı ak atına binip (yaÇıya) erişmiş. Kara Türgiş bodununu orada öldürmüş, almış. Yine yürüyüp .....
3. yüz. (Kuzey yüzü)

1- ... ile Koşu Tutuk ile savaşmış. Erlerini hep öldürmüş. Evini, varlıÇını eksiksiz hep getirdi. Köl Tigin yirmiyedi yaşında iken, Karluk bodunu buyruksuz, baÇımsız iken, güçlü yaÇı oldu. TamaÇ Iduk Baş'ta savaştık.
2- Köl Tigin o savaşta otuz (yaşını) yaşıyor idi. Alp Şalçı'nın atına binip (yaÇıya) boÇa gibi erişti. İki eri kovalayıp sançtı. Karluk'u öldürdük, aldık. Az bodunu yaÇı oldu. Kara Göl'de savaştık. Köl Tigin otuzbir (yaşını) yaşıyor idi. Alp Şalçı'nın Akın (ak atın)'a
3- binip (yaÇıya) boÇa gibi erişti. Az başpaşasını tuttu. Az bodunu orada yok oldu. Amcam kaÇanın ili karıştıÇında, bodunun ili ikiye ayrıldıÇında İzgil bodunu ile savaştık. Köl Tigin Alp Şalçı'nın Ak (at)'a binip
4- (yaÇıya) boÇa gibi erişti. O at orada düştü. İzgil bodunu öldü. Dokuz OÇuz bodunu ikinci bodunum idi. Teñri, yer bulandıÇı için yaÇı oldu. Bir yılda beş yol savaştık. En ilki ToÇu Balık'da savaştık.
5- Köl Tigin Azman (adlı ata)'a binip (yaÇıya) boÇa gibi erişti. Altı eri sançtı. Ordular (birbirlerine) deÇdiÇinde yedinci eri kılıçladı. İkincisi KuşalÇuk'da Ediz ile savaştık. Köl Tigin Az YaÇız'ına binip, yaÇıya erişip bir eri sançtı.
6- Dokuz eri çevirerek vurdu. Ediz bodunu orada öldü. Üçüncüsü Bolçu'da OÇuz ile savaştık. Köl Tigin Azman(adlı ata)'a binip (yaÇıya) erişti, sançtı. Ordusunu sançtık. İlini aldık. Dördüncüsü Çuş Başı'nda savaştık. Türk
7- bodunu ayak titretti. Kötü olacak idi. Üzerimize gelmiş ordusunu Köl Tigin püskürtüp Toñra'dan bir boyu, yiÇit on eri, Toña Tigin'in yas töreninde çevirip öldürdük. Beşincisi Ezginti Kadız'da OÇuz ile savaştık. Köl Tigin
8- Az yaÇızına binip (yaÇıya) erişti. İki eri sançtı. Kente varmadı. O ordu orada öldü. Amga Kurgan'da kışlayıp yazında OÇuz'a doÇru ordu yürüttük. Köl Tigin BeÇ başta olarak (iken) OÇuz yaÇısı ordu(muzu) bastı. Köl Tigin
9- Ögsüz (adlı) Ak(at)'a binip (OÇuz'un) dokuz erini sançtı, orduyu vermedi. Anam kadın, öbür analarım, ablalarım, gelinlerim, kaÇan kızlarım bunca yine yaşayanlar odalık olacak idi. Ölenleriniz yurtta, yolda yatıp kalacak idiniz.
10- Köl Tigin olmasa idi hep ölecek idiniz. Kardeşim Köl Tigin ölüp gitti. Kendim düşündüm. Gören gözüm görmez gibi, bildiÇim bilgim bilinmez gibi oldu. Kendim düşündüm. SonsuzluÇu Teñri yaşar. Kişi oÇlu hep ölümlü türemiş.
11- Onca düşündüm. Gözden yaş gelse engelleyip, gönülden aÇlamak gelse karşı durup düşündüm. Katıca düşündüm. İki şad ile kardeş yeÇenimin, oÇlumun, beÇlerimin, bodunumun gözü kaşı kötü olacak deyip düşündüm. Yasçı, aÇlayıcı (olarak) Kıtay, Tatabı bodunundan başta
12- Udar Paşa geldi. Çin kaÇanından İsiyi Likeñ geldi. Bir tümen (onbin)i aşan altun, gümüş, gereÇinden artık getirdi. Tibet kaÇanından buyrukçu geldi. Batı'dan, gün batısındaki SoÇd Berçik Er, Buhara ülkesi bodunundan Neñ Paşa (ile) OÇul Tarkan geldi.
13- On Ok oÇlum Türgiş kaÇanından Makaraç Damgacı, OÇuz Bilge Damgacı geldi. Kırgız kaÇanından damgacı Inançu Çor geldi. Bark yapımcısı, süs yaratıcısı, yazılı taş yapımcısı, Çin kaÇanının yeÇeni Çañ Paşa geldi.
4. yüz. (KuzeydoÇu yüzü)

Köl Tigin Koyun yılının (Birinci ayının) onyedisinde öldü. Dokuzuncu ayın yirmiyedisinde yoÇ düzenledik. Anıtını, süslemesini, yazılı taşını o Biçin yılının Yedinci ayının yirmiyedisinde hep bitirdik. Köl Tigin'in kendisi kırktan artık yedi yaşında bulut oldu. Taş..... Bunca süslemeciyi Toygun paşası getirdi.
5. yüz. (GüneydoÇu yüzü)

Bunca yazı yazmayı Köl Tigin'in yeÇeni YoluÇ Tigin yazdım. Yirmi gün oturup bu taşa, bu anıta hep YoluÇ Tigin yazdım. DeÇerli oÇullarınızdan, kızlarınızdan çok daha iyi bakarsınız. Uçu verdiniz. Tanrı (katın)'dakı yaşamanızda.....
6. yüz. (Güneybatı yüzü)

Köl Tigin'in altununu, gümüşünü, aÇışını, varlıÇını, Türk açıÇyını, karınını, yaÇma diye tapu ..... beÇim tigin, yukarıdaki Teñri .....taş yazdım. YolluÇ Tigin.
7. yüz. (Batı yüzü)

KoruduÇundan... kardeşim Köl Tigin öldü. .....işimizi gücümüzü verdiÇimiz için Türk Bilge KaÇan'ın buyruÇu geçer oldu. Kardeşim Köl Tigin'i gözeterek oturt.... (Ona) Inançu Apa Yargan Tarkan adını verdim. Onu öÇdüttüm.

__________________

Rosita

Bilge KaÇan Yazıtı
1. yüz. (DoÇu yüzü)

1- Teñri teg Teñri yaratmış Türk Bilge KaÇan; Sözüm: Babam Türk Bilge ..nda al..tı Sir, Tokuz OÇuz, İyi Ediz otaÇlı beÇleri, bodunu .. Türk Teñri ..
2- üstüne kaÇan oturdum. OturduÇumda ölürcesine sıkılan Türk beÇleri, bodunu, silkinip, sevinip, yere bakan gözü yukarı baktı. Bu çaÇda kendim oturup bunca aÇır töreyi dört yandaki .......... etdim. Üstte Kök Teñri, altta yaÇız yer kılındıÇında ikisi arasında kişi oÇlu kılınmış.
3- Kişi oÇlunun da üstüne atalarım Bumın KaÇan, İstemi KaÇan oturmuş. Oturunca Türk Bodunu'nun ilini, töresini tutu vermiş, edi vermiş. Dört yan hep yaÇı imiş. Ordu gönderip dört yandakı bodunu hep almış, hep baÇlamış. Başlıya baş eÇdirmiş, dizliye diz çöktürmüş. DoÇu'da Kadırkan ormanına kadar, Batı'da
4- Temirkapı'ya kadar kondurmuş. İkisi arasında pek düzensiz Kök Türk öylece oturur imiş. Bilge kaÇan imiş. Alp kaÇan imiş. BuyruÇu bile bilge imiş gerçek, alp imiş gerçek. BeÇleri bile, bodunu bile düz imiş. Onun için ili öyle tutmuş gerçek. İli tutup töre düzenlemiş. Kendisi öylece ölümü bulmuş.
5- Yasçı, aÇlayıcı, DoÇu'da, gün doÇusunda Böklü Çül'lü İl, Çin, Tibet, Apar, Rum, Kırgız, Üç Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtayn, Tatabı, bunca bodun gelerek aÇlamış, yaslanmış. Öyle ünlü kaÇan imiş. Ondan sonra, kardeşi kaÇan olmuş gerçek. OÇulları kaÇan olmuş gerçek. Ondan sonra kardeşi, aÇabeÇi gibi
6- kılınmadıÇı gerçek, oÇlu babası gibi kılınmadıÇı gerçek, bilgisiz kaÇan oturmuş gerçek. Kötü kaÇan oturmuş gerçek. BuyruÇu yine bilgisiz(miş)gerçek, kötü imiş gerçek. BeÇleri, bodunu eÇri (olduÇu) için, Çin bodunu alcı, kandırıcı (olduÇu) için, aldatıcı (olduÇu) için, kardeşi aÇabeÇe düşürdüÇü için, beÇle, bodunu
7- çekiştirdiÇi için, Türk Bodun, illediÇi ilini elden çıkarmış, kaÇanladıÇı kaÇanını yitiri vermiş. Çin Bodunu'na beÇlik er oÇlanı kul oldu, kadınlık kız oÇlanı odalık oldu. Türk beÇleri Türk adını attı. Çinli beÇlercesine Çin adını tutarak, Çin kaÇanına kapılmış. Elli yıl
8- işini güçünü vermiş. DoÇu'da, gün doÇusunda Bökli kaÇana kadar ordulayı vermiş. Batı'da Demirkapı'ya kadar ordulayı vermiş. Çin kaÇanına ilini, töresini alı vermiş. Türk’ün bütün kara bodunu şöyle demiş: "İlli bodun idim. İlim şimdi hani? Kime ili kazanırım" der imiş.
9- "KaÇanlı bodun idim. KaÇanım hani? Ne kaÇana işi güçü veririm." der imiş. Böyle deyip Çin kaÇanına yaÇı olmuş. YaÇı olup, kendini derleyip toparlamadıÇından yine tutsaklaşmış. Bunca işi güçü verdiÇini düşünmeden Türk bodununu öldüreyim, kazıyaym der imiş. Yokolmaya varır imiş. Üstte
10- Türk Teñrisi, Türk kutlu yerini, suyunu öyle düzenlemiş. Türk bodunu yok olmasın diye, bodun olsun diye babam İlteriş KaÇanı, anam İlbilge Kadını göÇün tepesinde tutup yukarı kaldırmış gerçek. Babam KaÇan onyedi erle dışarılamış. "Dışarı yürüyor" diye söz işitip kentteki dışarılamış, daÇdakı
11- inmiş. Dirilip yetmiş er olmuş. Teñri güç verdiÇi için babam kaÇanın çerisi börü gibi, yaÇısı koyun gibi imiş. DoÇu'yu Batı'yı çerileyip derlemiş toparlamış. Hepsi yediyüz er olmuş. Yediyüz er olunca ilsizleşmiş, kaÇansızlaşmış bodunu, odalıklaşmış, kullaşmış bodunu, Türk Töresi'ni bırakmış
12- bodunu atam, babam töresince yaratmış, yerleştirmiş. Tölis Tarduş bodunu orada, düzeltmiş. Yabguyu şadı orada vermiş. Güney'de Çin bodunu yaÇı imiş. Kuzey'de Baz KaÇan, DokuzoÇuz bodunu yaÇı imiş. Kırgız, Kurıkan, Otuztatar, Kıtayn, Tatabı hep yaÇı imiş. Babam kaÇan bunca... kırk artıÇı
13- yedi yol ordu salmış, yirmi savaş savaşmış. Teñri istediÇi için illiyi ilsizleştirmiş, kaÇanlıyı kaÇansızlaştırmış, yaÇıyı buyruÇunda kılmış. Dizliye diz çöktürmüş, başlıya baş eÇdirmiş. Babam kaÇan onca ili töreyi kazanıp ölü vermiş. Babam kaÇana ilkin Baz kaÇanı balbal dikmiş. Babam
14- kaÇan öldüÇünde kendim sekiz yaşında idim. Töreye göre üste amcam kaÇan oturdu. Oturunca Türk bodununu yine düzenledi, doyurdu. Yoksulu bay kıldı. Azı çok kıldı. Amcam kaÇan oturduÇunda kendim tigin erk..... iy..... . Teñri istediÇi için
15- Ondört yaşımda Tarduş bodunu üzerine şad oturdum. Amcam kaÇan ile DoÇu'da Yeşil Irmak, Şantuñ yazısına kadar ordu saldık. Batı'da Demir Kapı'ya kadar ordu saldık. Kögmen'den aşıp Kırgız yerine kadar ordu saldık. Topluca yirmibeş (yol) ordu saldık. Onüç (yol) savaştık. İlliyi ilsizleştirdik. KaÇanlıyı kaÇansızlaştırdık. Dizliye
16- diz çökerttik. Başlıya baş eÇdirttik. Türgiş kaÇanı Türk'üm bodunum idi. BilemediÇi için, bize karşı yanıldıÇı, yaÇılık yaptıÇı için kaÇanı öldü. BuyruÇu, beÇleri yine öldü. On Ok bodunu eziklik gördü. Atalarımızın tuttuÇu yerler, sular ıssız kalmasın diye Az bodununu eÇitip, düzenleyip ..... Bars BeÇ
17- idi. KaÇan adını burada biz verdik. Kız kardeşim eceyi verdik. Kendisi yaÇılaştı. KaÇanı öldü. Bodunu odalık, kul oldu. Kögmen yeri, suyu ıssız kalmasın diye Az, Kırgız budununu eÇitip, eÇitip, düzenleyip geldik. Savaştık. ..... ilini yine verdik. DoÇu'da Kadırkan ormanını aşıp bodunu öyle düzenledik, öyle eÇittik. Batı'da
18- Keñü Tarman'a kadar Türk bodununu öyle kondurduk, öyle düzenledik. O çaÇda kul kullu, odalık odalıklı olmuş idi. Kardeşi aÇabeyini bilmez idi. OÇlu babasını bilmez idi. Öyle kazanılmış, öyle edilmiş elimiz, töremiz vardı. Türk OÇuz beÇleri, bodun, işit: Üstte Teñri basmazsa, aşaÇıda yer delinmezse
19- Türk bodunu, elini, töreni kim bozabilir, yıkabilir? Türk bodunu, irkil, uyan. Buyruk dinlemezliÇinden, eÇiten bilgili kaÇanına, baÇımsız, bunsuz iyi iline kendin yanıldın. Kötülük ettin. Pusatlı nereden gelip (seni) daÇıtıp gönderdi. Süngülü nereden gelerek sürüp gönderdi. Kutlu Ötüken ormanının bodunu, gitti. DoÇu'ya gidenin gitti. Batı'ya
20- gidenin gitti. GittiÇin yerde iyiliÇin oydu gerçek. Kanın ırmakça aktı. KemiÇin daÇca yıÇıldı. BeÇlik erkek oÇlunu kul kıldı. Kadınlık kız oÇlunu odalık kıldı. O bilmediÇi için, kötülük (ettiÇi) için amcam kaÇan ölüme vardı. İlkin Kırkız kaÇanını balbal diktim. Türk bodununun adı sanı yok olmasın diye babam kaÇanı,
21- anam katunu yücelten Teñri, il veren Teñri, Türk bodununun adı, sanı yok olmasın diye, beni o Teñri kaÇan oturttu gerçek. Varlıklı, bay bodun (üstüne) oturmadım. İçi aşsız dışı giyimsiz, düşkün, kötü bodunun üstüne oturdum. Kardeşim Költigin, iki şad, kardeşim Költigin ile konuştuk. Babamızın,
22- amcamızın kazandıÇı bodunun adı sanı yok olmasın diye Türk bodunu için gece uyumadım, gündüz oturmadım. Kardeşim Költigin ile, iki şad ile öle bite kazandım. Öyle kazanıp bütün bodunu od su yapmadım. Ben kendim kaÇan oturduÇumda her yere gitmiş bodun yayan çıplak, öle bite dönüp
23- geldi. Bodunu düzenliyeyim diye Kuzey'de OÇuz bodunu üstüne, DoÇu'da Kıtayn, Tatabı bodunu üstüne, Güney'de Çin üstüne oniki (kez) ordu saldım. Savaştım. Ondan sonra Teñri baÇışladıÇı için, kutum,, gücüm var (olduÇu) için ölecek bodunu diriltip besledim. Çıplak bodunu giyimli kıldım. Yoksul bodunu varlıklı kıldım.
24- Az bodunu çok kıldım. DeÇerli illiden, deÇerli kaÇanlıdan iyi kıldım. Dört yandaki bodunu hep buyruÇumda kıldım, yaÇısız kıldım. Hep bana sıÇındı(lar). Onyedi yaşımda Tañut yönüne ordu saldım. Tañut bodununu bozdum. OÇlunu, karısını, at sürüsünü, (bütün) varlıÇını orada aldım. Onsekiz yaşımda Altı Çub SoÇdak
25- yönüne ordu saldım. Bodununu orada bozdum. Çinli Oñ paşa beş tümen erle geldi. Iduk Baş'da savaştım. O orduyu orada yok ettim. Yirmi yaşımda, Basmıl Idıkut soyum (olan) bodun idi. Yüklü deve göndermedi diye ordu saldım. ..... boyun eÇdirttim. VarlıÇını beri getirdim. Yirmiki yaşımda Çin
26- yönüne ordu saldım. Çaça Paşa'nın sekiz tümen ordusu ile savaştım. Ordusunu orada öldürdüm. Yirmialtı yaşımda Çik bodunu Kırgız ile (birleşip) yaÇı oldu. Kem IrmaÇını geçip Çik yönüne ordu yürüttüm. Örpen'de savaştım. Ordusunu sançtım. Az bodununu aldım. Boyun eÇdirttim. Yirmiyedi yaşımda Kırgız yönüne ordu yürüttüm. Mızrak batacak (boydaki )
27- karı sökerek, Kögmen ormanını aşıp yürüyerek Kırgız bodunu uykusunda bastım. KaÇanı ile Soña ormanında savaştım. KaÇanını öldürdüm. İlini aldım. O yıl Türgiş üzerine Altun ormanını aşarak, İrtiş ırmaÇını geçerek yürüdüm. Türgiş bodununu uykusunda bastım. Türgiş kaÇanının ordusu od gibi, bora gibi geldi.
28- Bolçu'da savaştık. KaÇanını, yabgusunu, şadını orada öldürdüm. İlini orada aldım. Otuz yaşımda Beş Balık'a doÇru ordu yürüttüm. Altı yol savaştım. .... Ordusunu hep öldürdüm. Beş Balık içinde pek çok kişi .... yok olacaÇından, kişi(ler) beni çaÇırmaya geldi(ler). Beş Balık onun için kurtuldu. Otuz artıÇı
29- bir yaşımda Karluk bodunu sıkıntısız, baÇımsız iken güçlü (bir) yaÇı oldu. TamaÇ Iduk Baş'da savaştım. Karluk bodununu öldürdüm. Orada aldım. Basmıl kara bodunu ..... Karluk bodunu (ile birlikte) toparlanıp geldi. Sançtım, öldürdüm. Dokuz OÇuz benim bodunum idi. Kök, yer bulandıÇı için, içine
30- kıskançlık deÇdiÇi için yaÇı oldu. Bir yılda dört yol savaştım. En ilki ToÇu Balık'ta savaştım. ToÇla ırmaÇını yüzerek geçip ordusu .... . İkinci (olarak) AndırÇu'da savaştım. Ordusunu sançtım. İlini aldım. Üçüncü (olarak) Çuş Başı'nda savaştım. Türk bodunu ayak titretti. Kötü
31- olacak idi. Uzanıp yayılıp gelmekte olan ordusunu uçurdum. Pek çok ölecek kişi orada dirildi. Orada Toñra yiÇiti bir boyu Toñga Tigin yoÇunda çevirip vurdum. Dördüncüsü Ezginti Kadız'da savaştım. Ordusunu orada sançtım, yıprattım. ...barım... ..... Kırk yaşımda AmÇı Kurgan'da kışladıÇımızda kıtlık oldu. İlk yazında
32- OÇuz'a doÇru ordu yürüttüm. İlk ordu dışarı çıkmıştı. İkinci ordu yerleşik idi. Üç OÇuz ordusu basıp geldi. (Bizim için) Yaya, kötü oldular deyip yenmeye geldi. Ordunun yarısı evi barkı yaÇmalamaya gitti. Ordunun yarısı da savaşmaya geldi. Biz az idik. Güçsüz idik. OÇuz ...t yaÇı ..... Teñri güç verdiÇi için orada sançtım.
33- daÇıttım. Teñri istediÇi için ben kazandıÇım için Türk bodunu kazanmış oldu beliÇ. Ben kardeşimle böylece başa geçip kazanmasam Türk bodunu ölecek idi, yok olacak idi. Türk beÇleri, bodunu böyle düşünün, böyle bilin. .... OÇuz bodunu ...d... göndermesin diye ordu yürüttüm.
34- Evini, barkını bozdum. OÇuz bodunu Dokuz Tatar ile dirilip geldi. AÇu'da iki büyük savaş savaştım. Ordusunu bozdum. İlini orada aldım. Öyle kazanıp .... Teñri buyurduÇu için ben otuzüç yaşımda ...uk idi. (Bu) çaÇda (kendisine) öÇüt, uÇur, güç (vermiş olan)
35- doyurmuş alp kaÇanına baş kaldırdı. Üstte Teñri, kutsal yer, su ... . amcam kaÇanın kutunu yeter bulmadı beliÇ. Dokuz OÇuz bodunu, yerini, suyunu koyup Çin'e doÇru gitti. Çin ..... bodunu ..... bu yerde (burada) geldi. "Besleyeyim" diye düşünüp ..... bodunu .....
36- kınat... . Güney'de Çin'de adı sanı yok oldu. Bu yerde (burada) bana kul oldu. Ben kendim kaÇan oturduÇum için Türk bodununu ... kılmadım. İli, töreyi iyice kazandım. ... toparlanıp yi...
37- orada savaştım. Ordusunu sançtım. Baş eÇen baş eÇdi, bodun oldu. Ölen öldü. Seleñe'den aşaÇıya yürüyerek KarÇan geçidinde evini, barkını orada bozdum. ... ormanına çıktı. Uygur ilbaşısı yüz kadar erle DoÇu'ya kaçıp gitti. .....
38- ...ti. Türk bodunu aç idi. O at sürüsünü alıp doyurdum. Otuzdört yaşımda OÇuz kaçıp Çin'e girdi. Öfkelenip ordu yürüttüm. Soyunu, ...., oÇlunu, karısını orada aldım. İki ilbaşılı bodun .....
39- ..... Tatabı bodunu, Çin kaÇanının buyruÇuna girdi. Elçisi, iyi sözü, yakarışı gelmiyor diye yazın ordu saldım. Bodununu orada bozdum. At sürüsünü ... ordusu toparlanıp geldi. Kadırkan ormanında kon... .
40- ...Çakıña, yerine doÇru, suyuna doÇru kondu. Güney'de Karluk bodununa doÇru ordu yürüt deyip Tudun Yamtar'ı gönderdim. ... Karluk ilbaşısı yok olmuş, kardeşi bir korgana
41- ..... vergisi gelmedi. Onu korkutayım deyip ordu yürüttüm. Koruyucusu iki üç kişiyle kaçıp gitti. (Onun) Kara bodunu "KaÇanım geldi" deyip (beni) övdü. ...ka ad verdim. "Küçük" adlı...
2. yüz. (GüneydoÇu yüzü)

Kök Öñ'ü yürüyerek ordu yürütüp, geceli gündüzlü yedi çaÇda Susuz'a geçtim. Çorak'a ulaşıp yaÇmacı er(ler)i k...bes Keçin'e kadar ... .
3. yüz. (Güney yüzü)

1- ... Çin atlı ordusunun onyedibin erini ilk gün öldürdüm. Yayan ordusunu ikinci gün hep öldürdüm. Bi... gelip vard... .
2- ..... yol ordu saldım. Otuzsekiz yaşımda kışın Kıtayn üstüne ordu saldım. ..... . Otuzdokuz yaşımda yazın Tatabı üstüne ordu saldım.
3- ...ben öldürdüm. OÇlunu, karısını, at sürüsünü, varlıÇını ...ar ko.... .
4- bodun(unu), (kaÇanını, oÇlunu) karısını yok ettim.
5- yor.... .
6- savaştım. ..... . ..... . üçin [(için), (üçünü)]
7- verdim. Alp erini öldürüp balbal kılı verdim. Elli yaşımda (iken) Tatabı
bodunu Kıtayndan ayrıl... . ...ka... Töñüker daÇına
8- KuÇ Paşa buyruÇunda kırkbin er geldi. Töñüker daÇında karşılaşıp dokundum. Otuzbin eri öldürdüm. Onbinini ... ise ... yola getirdim. Tatabı ....
9- öldürdü. Büyük oÇlum aÇrılanıp yok olunca KuÇ Paşa'yı balbal (olarak) diki verdim. Ben ondokuz yıl şad (olarak) oturdum. Ondokuz yıl kaÇan (olarak) oturdum. İl tuttum. Otuzbir...
10- Türk'üme, bodunuma iyisini öylece kazanı verdim. Bunca kazanıp babam kaÇan it yılının onuncu ayının yirmialtısında ölü verdi. LaÇzın yılının beşinci ayının yirmiyedisinde yoÇ (töreni) yaptırdım. BukaÇ buyrukçu .....
11- babası Lisün Tay Paşa başta, beşyüz eriyle geldi. Kokuluk ö... , altun, gümüş gereÇinden artık getirdi. YoÇ (töreni) kokusu getirip diki verdi. Sandal aÇacı getirip kendi yaraş...
12- Bunca bodun saçını, kulaÇını, ya(naÇını) biçti. Kendisinin iyi atını, kara samurunu, kök sincabını sayısız olarak getirip hep bıraktı.
13- Teñri gibi Teñri yaratmış Türk Bilge KaÇan, sözüm: Babam Türk Bilge KaÇan oturduÇunda Türk'ün şimdiki beÇlerinden başka Tarduş beÇleri, Köl Çor başta olarak, şadpıt beÇleri, önünde Tölis beÇleri, Apa Tarkan
14- başta olarak şadpıt beÇleri, bu... Taman Tarkan, Tonyukuk Boyla BaÇa Tarkan ile buyruk ...çı buyruÇu Sebig Köl İrkin başta olarak buyruk(çu) bunca beÇler babam kaÇanı çok
15- çok de, yüceltti(ler). (Babam kaÇan da) Türk beÇlerini, bodununu çok de, yüceltti, övdü. ...Babam kaÇan ...ça aÇır taşı kalınlaştırmış. Türk beÇleri, bodunu ...irdi. Kendime bunca...
4. yüz. (Kuzey yüzü)

1- Teñri gibi Teñride olmuş Türk Bilge kaÇan bu çaÇda oturdum. Sözümü iyice işit. En çok kardeş yeÇenim, oÇlum, bütün soyum, bodunum, Güney'deki şadpıt beÇleri, Kuzey'deki tarkat buyruk beÇleri, Otuz Tatar, Dokuz OÇuz beÇleri, bodunu bu sözümü iyice işit. Katıca dinle. DoÇu'da gün
2- doÇusuna, Güney'de gün ortasına, Batı'da gün batısına, Kuzey'de gece ortasına, onların içindeki bodun(lar) hep bana (iş) görür. Bunca bodunu hep düzenledim. Şimdi onun gibisi yok. Türk kaÇanı Ötüken ormanında oturursa ilde tasa yok (olmaz). DoÇu'da Şantuñ ovasına kadar ordu saldım. Taluy'a geçip ulaşmadım. Güney'de Dokuz
3- Ersin'e kadar ordu saldım. Tibet'e geçip ulaşmadım. Batı'da İnci ırmaÇı...(nı) geçip Demirkapı'ya kadar ordu saldım. Kuzey'de Yir Bayırku yerine kadar ordu saldım. Bunca yer(ler)e kadar yürüttüm. Ötüken ormanı en yeÇ(i), en iyi(si) imiş. İl tutulacak yer Ötüken ormanı imiş. Bu yerde oturup Çin bodunu ile anlaştım. Altunu, gümüşü, işlenmiş
4- ipeÇi tasasız (karşı koymadan) verir. Çin bodununun sözü tatlı, ipeÇi yumuşak imiş. Tatlı sözü, yumuşak ipeÇi ile aldatıp, uzak bodunu iyice yaklaştırır imiş. Yaklaştırıp kondurduktan sonra kötü bilgilerini o çaÇda düşünür imiş. İyi bilgili kişiyi, iyi alp kişiyi yürütmez imiş. Bir kişi yanılsa soyuna, bodununa, çocuklarına kadar barındırmaz
5- imiş. Tatlı sözüne, yumuşak ipeÇine aldanıp çok Türk bodunu, öldün. Türk bodunu öleceksin. Güney'de ÇoÇay ormanına, Tögültün ovasına konayım dersen, Türk bodunu öleceksin. Orada kötü kişi şöyle öÇretir imiş : "Uzak(ta) isen kötü ipek verir, yakın(da) isen iyi ipek verir." deyip, öyle öÇretir imiş. Bilgi
6- bilmez kişi o sözü alıp (inanıp) yakın(ın)a gidip çok kişi öldün(üz). O yerlere gidersen, Türk bodunu öleceksin. Ötüken yerinde oturup katar, gezgin gönderirsen, hiç tasan yok (olmaz). Ötüken ormanını sonsuz il tutarak oturacaksın. Türk bodunu, toksan açlıÇı, tokluÇu düşünmezsin. Bir doyarsan açlıÇı düşünmezsin. Öyle olduÇun için düzenlemiş kaÇanının
7- sözünü almadan her yere gittin. Hep oralarda yittin, yok oldun. Orada kalanlar her yere hep incelerek, ölerek yürüyor idiler. Teñri buyurduÇu için, kendimin kutu var olduÇu için kaÇan oturdum. KaÇan oturunca yok yoksul bodunu hep toplattım. Yoksul bodunu varlıklı kıldım. Az bodunu çok kıldım. Yoksa bu
8- sözümde yalan var mı? Türk beÇleri, bodunu, bunu işitin : Türk bodununu toplayıp il tutacaÇını burada söyledim. Yanılıp öleceÇini yine burada yazdım. Nice nice sözüm varsa sonsuz taşa yazdım. Onu görüp bilin. Türk'ün şimdiki bodunu, beÇleri, bu çaÇda buyruÇumdaki beÇler (olarak) mi yanılacaksınız? Babam
9- kaÇan, amcam kaÇan oturduÇunda dört yandaki bodunu öylece düzenlemiş. ... Teñri istediÇi için kendim oturduÇumda dört yandaki bodunu düzenledim, yarattım. ...i... kıldım. Ben Türgiş kaÇanına kızımı çok ulu (bir) tören ile alı verdim. Türgiş kaÇanının
10- kızını çok ulu törenle oÇluma alı verdim. ... çok ulu törenle alı verdim. Ya.. ..t erdirdim. Başlıya baş eÇdirttim. Dizliye diz çöktürttüm. Üstte Teñri, altta yer (öyle) istediÇi için
11- gözün görmediÇi, kulaÇın işitmediÇi bodunumu, DoÇu'da gün doÇusuna, ...ka, Güney'de ....., Batı'da ... . Sarı altununu, ak gümüşünü, işlenmiş ipeÇini, ipek bezini, binek atını, aygırını, kara samurunu,
12- kök sincabını Türk'üme bodunuma kazanı verdim, edi verdim. ... sıkıntısız kıldım. .... ...rdi. Erkli ... onca tümen (onbinlerce) oÇlu ...ya almın? ...ün beÇleri, bodununa .....
13- yine besleyip, üzmeden, incitmeden oturdum. Türk beÇleri, Türk bodunuma ... at verdim, ..ü.. . Şimdiki taşı ..ür.. kazanıp, yücelten, Türk bodunu, bu kaÇanından, bu beÇlerinden, suyundan ayrılmazsan, Türk bodununda ...
14- özünde iyilik göreceksin. Evine girebileceksin. Sıkıntısız olacaksın. Ondan sonra Çin kaÇanından süsleyiciyi hep getirttim. Benim sözümü kırmadı. Kendisinin süsleyicisi idi. Ona görülmemiş anıt yaptırttım. İçine dışına görülmemiş süs vurdurttum. Taş yazdırttım. Gönüldeki sözümü vurdurttum.
15- On Ok oÇluna, yabancılara kadar bunu görüp bilin. Sonsuz taş işlettim. ... işlettim, yazdırdım. O taş anıtını ...
*****
5. yüz. (Batı yüzü)

1- ...üstte...
2- Bilge KaÇan uçup gitti.
3- yaz olsa, üstte Teñri
4- davulu öter gibi, öylece dahi
5- daÇda yaban geyiÇi ötse, öylece
6- üzülüyorum. Babam kaÇan
7- taşını kendim kaÇan ...
8- .....
9- .....
*****
6. yüz. (Güneybatı yüzü)

... Bilge KaÇan'ın (bu) yazısını (ben) YoluÇ Tigin yazdım. Bunca anıtı, süsü, bezemeyi ... kaÇanın yeÇeni YoluÇ Tigin , ben, (bir) ay, dört gün oturup yazdım, süsledim. YaÇ...

__________________

Rosita

Tarihte Türk adının geçtiÇi ilk Türkçe metin:
ORHUN KİTABELERİ
Toplulukları ''Millet'' yapan unsur, sahip oldukları ortak tarihtir. Ortak tarih eÇer yazılı ise millet olmak ve tarihe damga vurmak daha büyük bir önem ve anlam kazanır. Genellikle Çin kaynaklarına başvurularak yazılmak istenen Türk tarihi, 1837 yılında Orhun Kitabeleri'nin bulunmasıyla tarih içindeki hak ettiÇi yerini almıştır.

Göktürkler bilindiÇi gibi milattan önceki asırlarda Hunlar tarafından kurulup çeşitli boylar tarafından idare edilen Asya'daki büyük bir imparatorluktur. Göktürk İmparatorluÇu kaÇanlar tarafından idare ediliyordu. Bumin KaÇan, Göktürk hakimiyeti kurduÇu sene öldü ve üç oÇlu sırasıyla kaÇanlık yaptılar. Göktürk İmparatorluÇu'nun doÇu kısmı 630 yılında Çin entrikaları ve devlet otoritesinin yıpranması gibi nedenler yüzünden Çin hakimiyetine geçti. Ancak İlteriş KaÇan 680 yılında bu hakimiyete son verdi. İlteriş KaÇan'ın Bilge KaÇan adındaki oÇlu, babasının ardından devletin otoritesini daha da güçlendirdi. Tarihe "Türk milletinin isminin geçtiÇi ilk Türkçe metin" olarak geçen Orhun Kitabeleri, İlteriş KaÇan'ın oÇlu Bilge KaÇan döneminde insanlıÇa kazandırılmıştır.

Türk Adının GeçtiÇi İlk Türkçe Metin
Bilge KaÇan, kardeşi Kül Tigin ve bilge vezir Tonyukuk'un, günümüzde MoÇolistan sınırları içinde kalmış bir bölgede, Balbal denen taşlara yazdırdıkları kitabeler, Türk tarihine ışık tutan önemli vesikalardır. Bir hakanın, halkına hesap vermesi, halkın devlete, millete vazifelerinin hatırlatılması, düşmanın entrikalarına nasıl karşılık verileceÇi ve Türk'ün yüksek ahlak ve seciyesinin anlatıldıÇı bu kitabelerin bulunması, tarihçiler açısından 19. yüzyılın en önemli olayları arasında gösterilmektedir. Abidelerin birincisi olan Kültigin Abidesi'ni 732'de Bilge KaÇan yaptırmıştır. İkinci abide olan Bilge KaÇan abidesini, Bilge KaÇan'ın ölümünden 1 yıl sonra oÇlu yaptırmıştır. Üçüncü abide Tonyukuk abidesi ise, Bilge KaÇan'ın kayınpederi Tonyukuk tarafından 720 yılında yaptırılmıştır. Orhun civarında, Orhun alfabesi ile yazılı başka kitabeler de bulunmuştur.

Türk Tarihinde Önemli Bir Dönem
Orhun Kitabeleri'nin bulunuşunun Türk tarihinde çok önemli bir yeri vardır. Orhun harfleri ile yazılı kitabelerden Cuveyni Tarih-i Cihanküşa adlı kitapta bahsedilmektedir. Ayrıca Çin kaynaklarında da bu kitabelerden bahsedilmektedir.

Orhun Kitabeleri 1899 yılında Rus araştırmacı Yadrintsev tarafından bulunmuştur. Daha sonra Kültigin ve Bilge KaÇan Kitabeleri olduÇu anlaşılan bu kitabeler 1890 ve 1891 yılında Finlandiyalı ve Rus bilim heyetleri tarafından da incelenmiştir. Yazıtları deşifre eden Danimarkalı tarihçi Vilhelm Thomsen, kitabeleri katalog halinde dünyaya tanıtmıştır. ABD ve Japonya'dan gelen tarihçilerin yaptıkları araştırmada, aynı bölgede 6 yeni kitabe daha bulunmuştur. ABD'de çalışmalar yürüten genç bilim adamı Talat Tekin, Orhun Türkçesinin gramerinden yola çıkarak kitabelerin deşifresini son haline getirmiştir.
Kül Tigin Abidesi


Bilge KaÇan tarafından kardeşi Kül Tigin adına yaptırılmıştır. KaÇan olmasında önemli rol oynayan Kül Tigin'e duyduÇu minnet duygularının ifadesi olarak, Bilge KaÇan tarafından yaptırılan Kül Tigin Abidesi, Orhun Kitabeleri arasından en dikkat çekici olanıdır.

Oyuk bir kaide içine oturtulmuş olan Kül Tigin Abidesi, kazılardan çıkarıldıÇında devrilmiş durumdaydı. Rüzgara maruz kalan kısımları zamanla silinen Kül Tigin abideleri, saf olmayan mermerden yontularak yapılmıştır. DoÇu cephesinin üstü kaÇan işareti ile, Batı cephesi ise büyük bir Çince kitabe ile kaplıdır. DiÇer üç cephesi ise Türkçe kitabelerle doludur.

Abidenin civarında türbe enkazı, pek çok heykel parçaları ve abideye çıkan iki tarafı heykeller ve taşlarla dizili 4,5 km'lik bir yol bulunmaktadır. Bu heykeller arasında Kül Tigin'in başı, karısının gövdesi ve yüzünün bir kısmı bulunmuştur. Abidenin ve türbenin inşasında Türk ve Çin sanatkarlar birlikte çalışmışlardır. Yazıları Bilge KaÇan'ın yeÇeni Yollug Tigin yazmıştır.

Bilge KaÇan Abidesi
Kül Tigin Abidesinin 1 km uzaÇındadır. Çince kitabenin altından Türkçe kitabe devam etmektedir. Ancak Çince kitabe tamamen silinmiştir. Bilge KaÇan'ın ölümünden 1 yıl sonra oÇlu tarafından yaptırılmıştır. Kitabede Bilge KaÇan ve yeÇeni Yollug Tigin'in sözleri yer almaktadır. Bilge KaÇan Kitabesi hem devrilmiş, hem de parçalanmıştır. O yüzden tahribat ve silinti Bilge KaÇan Kitabesinde çok fazladır. Bu abidenin etrafında yine türbe enkazı, heykeller ve balballar bulunmaktadır.


Tonyukuk Abidesi
DiÇer iki abidenin biraz daha doÇusunda bulunmaktadır. Devrilmemiş dört cepheli iki taş halindedir. İkinci taşta aşınma daha fazladır. Yazılar yukarıdan aşaÇı doÇru yazılmıştır. Bu abideyi, İlteriş KaÇan'ın isyanına katılan ve o günden Bilge KaÇan devrine kadar devlet idaresinin baş yardımcısı olarak kalan, büyük devlet adamı Tonyukuk, yaşlılık döneminde bizzat diktirmiştir. Yazılı metin Tonyukuk tarafından hazırlanmıştır.

__________________